شايد از خود بپرسيم آيا پيشرفت در زندگي بشر موجب شده تا با پديده خشكسالي برخوردي متفاوت با يك بالي غير مترقبه كنيم؟ بدون شك خشكي بعنوان يك پديده آب و هوايي ممكن است هر چند اهي رخ دهد اما آيا در طول دوره هاي خشكي گذشته برنامه هاي موفقيت آميزي اجرا شده است؟ آيا از بي تدبيري هاي گذشته درس آموخته ايم؟ شواهد نشان ميدهد كه جامعه تمايلي براي برنامه ريزي جهت مقابله با خشكسالي يا پيش بيني آن نداشته است.
خشكسالي به دوره اي از زمان اطلاق مي شود كه عرضه رطوبت در آن زمان در سطح مشخصي كمتر از حد موردانتظار شرايط معمول آب و هوايي باشد و بطور كلي خشكسالي را از نظر جوي، هيردولوژي و كشاورزي مورد بحث قرار مي دهند وبعضي نيز اصطلاح خشكي از منظر جامعه شناسي (Sociologicaldrough) را معرفي كرده اند كه در آن آب قابل دسترس كمتر از حد مورد انتظار جهت فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي مي باشد بطور كلي خشكسالي از دوجزء تشكيل شده است.
1- جزء آب وهوايي كه منجر به كاهش بارش و آب قابل دسترس مي شود.
2- جزء تقاضا براي مصرف آب
معمولا دولت ها در برخورد با پديده خشكسالي عمده فعاليت خود را جزء دوم يعني كاهش تقاضا براي مصرف اب متمركز مي كنند. با اين حال اگر چه برنامه ريزي دولت ها براي مواجه شدن با پديده خشكسالي مي تواند تا حد زيادي موثر باشداما قبل از هرگونه برنامه ريزي بايد مشكلات اساسي كه مانع اجراي فعاليت موردنظر مي گردد را شناسايي كرد. مقاله موردنظر به بحث درباره اين عوامل در مديريت خشكسالي پرداخته و مباحثي همچون شناسايي نشانه هاي خشكسالي جهت برنامه ريزي موانع عمده برنامه ريزي براي خشكسالي و راهكارهاي برنامه ريزي را مورد بررسي قرار مي دهد.
واژه هاي كليدي: آب، خشكسالي، مديريت، موانع برنامه ريزي

مقدمه
نگرش انسان به آب به فراواني آن بستگي دارد اگر فراوان باشد از نظر برخي موهبتي الهي تصور مي شود كه در هر زمان و به هر مقصودي آزادانه مي توان از آن بهره مند شد اگر كمياب باشد به كالايي بس ارزشمند مورد توجه عموم و مساله اي براي ستيزه و حتي جنگ، بين استفاده كنندگان آن تبديل مي شود. تمدن هاي گوناگون نسبت به آب، طيفي از نگرش ها بين ان دو كران داشته اند حقيقت تلخي كه با آن روبرو هستيم اين است كه بركات ناشي از آب به يكسان بر جهان ارزاني نگشته اند و از اين رو در بسياري از نقاط جهاني با پديده خشكسالي روبرو هستيم از ابتداي تاريخ خشكسالي بخشي از تغييرات آب و هوايي محيط ما بوده است و بقاء بشريت گواهي است بر ظرفيت تحمل پذيري او در چنين پديده آب ود هوايي اولين گزارشات مربوط به كوششهاي بشر براي مبارزه با خشكسالي در داستان حضرت يوسف در انجيل آمده است كه در آن فرعون مصر به يوسف مامويت داد تا اولين برنامه هاي مبارزه با خشكسالي را تهيه و اجرا كند. شايد از خود بپرسيم ايا پيشرفت در زندگي بشر موجب شده تا با پديده خشكسالي برخوردي متفاوت با يك حادثه غير مترقبه داشته باشيم؟ بدون شك خشكي به عنوان يك پديده آب و هوايي ممكن است هر چند گاهي رخ دهد اما در طول دوره هاي خشكي گذشته برنامه هاي موفقيت آميزي اجرا شده است؟ آيا از بي تدبيري هاي گذرشته درس آموخته ايم؟ شواهد نشان مي دهد كه جوامع تمايلي براي برنامه ريزي جهت مقابله با خشكسالي يا پيش بيني آن نداشته اند. به نظر مي سد هميشه بجاي برخورد پيشگيرانه و برنامه ريزي قبلي با خشكسالي اقدام به واكنشهاي مقطعي مي كنيم و مهم ترين عملي كه همه منتظر آن هستيم اين است كه بايد انتظار باران بكشيم خشكسالي به دوره اي از زمان اطلاق مي شود كه عرصه طوبت در آن زمان در سطح مشخصي كمتر از حد مورد انتظار شرايط معمول آب و هوايي باشد. بطور كلي خشكسالي از دو جزء تشكيل شده است جزء آب و هوايي كه منجر به كاهش بارش و آب قابل دسترس مي شود و جزء تقاضا براي مصارف آب معمولا دولت ها در برخورد با پديده خشكسالي عمده فعاليت خود را در جزء دوم يعني كاهش تقاضا براي مصرف اب متمركز مي كنند. قبل از هر گونه برنامه ريزي جهت برخورد با خشكسالي بايد مشكلات اساسي كه مانع اجراء فعاليت هاي موردنظر ميگردد را شناسايي كرد.

موانع برنامه ريزي كارآمد براي خشكسالي
اگر چه برنامه ريزي دولت ها براي مواجه شدن با پديده خشكسالي ميتواند تا حد زيادي موثر باشد، اما قبل از هر گونه برنامه ريزي بايد مشكلات اساسي كه مانع اجراي فعاليت هاي موردنظر مي گردد را شناسايي كرد. پنج مانع عمده كه بايد مورد بررسي قرار گيرند عبارتند از:
شفافيت خشكسالي، تصادفي بودن خشكسالي، پديده خشكسالي، هزينه ها و ضررهاي خشكسالي و ملاحظات سياسي

1-شفافيت سازي تعريف خشكسالي
برنامه ريزان و مديران سوانح غير مترقبه بر اين باورند كه پديده هايي همچون خشكسالي كاملا شفاف و بر همگان روشن سات اصولا برنامه هاي لازم جهت كاهش اثرات اغلب سوانح طبيعي امري مشكل است زيرا شدت و دوره بازگشت اين حوادث ناشناخته اند اگر چه تخصص چنداني براي تعيين زمان سيل، آتشفشان يا زلزله لازم نمي باشد با اين وجود عدم اطمينان قابل توجهي در مورد زمان شروع و ختم پديده خشكسالي وجود دارد. از طرفي خشكسالي يك حادثه آني نيست بلكه نوعي پديده تدريجي مي باشد. بحث درباره برنامه ريزي خشكسالي و مديريت منابع آب تعريفي از اجزاء تشكيل دهنده خشكسالي مي باشد. عدم صراحت و شفافيت در تعريف مي تواند يك عامل اساسي در اينكه جرا برنامه ريزي براي خشكي و مديريت منابع اب آنچنانكه شايسته است موردتوجه قرار نگرفته باشد.

2-تصادفي بودن خشكسالي
از نظر تاريخي، تا زمانيكه خشكسالي منجر به كمبود شديد آب نشود، توجه دولتها به آن جلب نمي گردد بيشترين مانع براي برنامه ريزي كمبود آب حاصل از خشكسالي، تصادفي بودن اين پديده است خشكسالي به عنوان يك امر مسلم باقي خواهد ماند و فقط دوره و شدت آن نامعلوم است بنابراين عقلاني است كه براي كاهش هزينه ها و عوارض خشكسالي برنامه ريزي مناسب انجام داد.

3- پديده خشكسالي
مانع ديگر در راه برنامه ريزي خشكسالي در ماهيت اين پديده نهفته است. خشكسالي ميتواند بهترين سياست ها و برنامه ريزي ها را غير عملي سازد مگر آنكه افراد هر جامعه در برخورد با اين پديده به يك توافقي در بينخود برسند يا اينكه از طرف دولت مجبور به انجام برناهم هاي موردنظر گردند. افرادي كه خشكسالي را تجربه مي كنند، داراي اختيارات محدودي براي مقابله با آن هستند و مقابله جمعي توسط تمامي افراد (چه آنها كه خشكسالي را تجربه كرده اند و چه آنها كه تجربه نكرده اند) بهترين راه حل را ارائه مي دهد.

4- هزينه ها و عوارض خشكسالي
عدم اطلاع عمومي از ضرر و زيانهاي خشكسالي يكي ديگر از دلايلي است كه علاقه مندي براي برنامه ريزي خشكسالي را كاهش مي دهد عموماً تصور بر اين است كه ميزان ضررهاي ناشي از خشكي كمتر از سوانح غيرمترقبه (كه معمولا واضح تر و در دوران كوتاهتري اتفاق مي افتد) مي باشد. در مقام مقايسه ضررهاي خشكسالي در زمان طولاني تري توزيع مي شود. زمانيكه به ضررهاي واقعي خشكسالي پي برده شود، اين ضررها مي تواند ضررهاي ناشي از حوادث غيرمترقبه را ناچيز جلوه دهد. براي مثال در استراليا بين سالهاي 1975-1945 ضررهاي خشكسالي چهاربرابر ضررهاي ناشي از ديگر سوانح طبيعي غير مترقبه بوده است. بعلاوه تمامي هزينه هاي ناشي از خشكسالي كاملاً مشخص و تعريف شده نيست. اثرات اجتماعي خشكسالي و هزينه هاي مربوط به آن و چگونگي نفوذ اثرات آن در سراسر جامعه و اينكه در نهايت چه كساني را تحت تاثير قرار مي دهد بايد بهتر شناخته شود. ضررهاي غير مستقيم ناشي از خشكسالي بسيار بيشتر از ضررهاي مستقيم آن هستند اما بدليل ماهيت پراكندگي و كمرنگي آنها امكان تشخيص و ارزيابي آنها مشكل است و اغلب ناشناخته مي ماند اصولا تصادفي بودن خشكسالي و كاهش سريع علاقه مندي عمومي به مسائل خشكسالي بعد از شروع يك بارش باران و منابع محدود براي برنامه ريزي تعيين ضررهاي غير مستقيم حاصله از خشكي را كمتر ضروي مي سازد و تا زمانيكه هزينه ها و ضررهاي پراكنده و كم رنگ خشكسالي تعيين و مشخص نگردند، مسئولين و تصميم گيرندگان، آگاهي همه جانبه اي از ضررهاي خشكي نخواهند داشت.

5- ملاحظات سياسي
در بعضي از كشورها ملاحظات سياسي مانع از درك واقعيات و مسائل خشكي و اعلام به موقع به مردم و در نتيجه مانع از تهيه و تدوين برنامه هاي لازم براي روبرو با اين پديده مي گردد. اين ملاحظات مي تواند به صورت محلي و در داخل يك كشور يا در ابعاد بين المللي و به منظور اهداف خاص سياسي صورت پذيرد. بنابراين لازم است به منظور برخورد صحيح با پديده خشكي و به حداقل رساندن ضررهاي آن، هرگونه ملاحظات سياسي چه در ايجاد سازمانهاي وابسته، تعيين مسئولين و مديران مربوطه، زمان اخطار، عمومي، نظارت بر اجراي برنامه هاي پيشنهادي و چگونگي هزينه كردن اعتبارات تخصيص يافته، تهيه و تدوين قوانين اضطراري و برآورد صحيح از ميزان خسارات مستقيم و غير مستقيم خشكسالي از بين برود.

چهارچوب اصلي جهت برنامه ريزي :
مسئوليت مديريت منابع آب درهنگام خشكسالي كه توسط دولت تعيين ميگردد، لازم است به نحوي گسترش يابد كه اقدامات مورد نظر به موقع صورت پذيرد. هرچند افزايش بازوهاي اجرايي دولت براي حوادث غيرمترقبه همچون خشكسالي، قابل پيش بيني ميباشد، با اين وجود كارهاي مورد نظر توسط استانها در درجه اول معمولاً با سازمان دهي عمليات مديريتي در حوزه اختيارات خود شامل نشان دادن عكس العمل به يك واقعه غيرمترقبه پس از اتفاق افتادن ميباشد تا اينكه فعاليتهاي را به عهده گيرند كه براي كاهش ضررهاي قبل از وقوع حادثه باشد.

راهكاري برنامه ريزي :
ارائه دهندگان مدلهاي استفاده از آب‌ (4)، پنج فاكتور زير را مورد تأكيد قراردادند كه شامل : شناسائي مشخصه هاي خشكسالي، معرفي حدود اختيارات دولت، چگونگي آگاه ساختن مردم، روشهاي كاهش مصرف آب وحفظ درآمد و نظارت بر مصرف كنندگان آب ميباشند.
اين فاكتور ممكن است پاسخي به سوالات زير باشد:
خشكسالي چه موقع به وقوع مي پيوندد؟
درصورت بروز خشكسالي، چه كسي مسئوليت مديريت آن را برعهده ميگرد؟
چگونه بايد مردم را آگاه ساخت ؟
چگونه بايد حق آبها را كاهش و ميزان مصرف آب را تعديل دارد ؟
وچگونگي اطمينان از كاهش مصرف آب.
نداشتن پاسخ مناسب به هريك از سؤالات فوق از جدي بودن مديريت مؤثر برنامه ريزي آب خواهد كاست هريك از اين راهكارها را ميتوان مورد بررسي قرارداد.

شناسايي مشخصه هاي خشكسالي:
از آنجائيكه تصميم گيري در مورد آغاز يا خاتمه شرايط خشكي تا حدي مشكل به نظر ميرسد، بايد به منظور جلوگيري در اجراي مديريت منابع آب، از مشخصه هاي خشكسالي استفاده نمود. هنگاميكه اين مشخصه ها تعيين گردد، مصرف كنندگان آب ميتوانند برنامه لازم را تهيه و در مورد سرمايه گذاري هاي آينده تصميم گيري نمايند. علايم نشان دهنده خشكسالي بايد دقيق و مشخص باشد تا در تصميم گيري ايجاد ابهام نكند . مشخصه هاي مختلفي را ميتوان جهت اعلام بروز شرايط خشكي مورد استفاده قرارداد كه شامل شاخصه هاي شدت خشكي( شاخص پالمر)، ميزان رواناب در نهرها، داده هاي آماري در مورد ميزان بارش مورد نياز، درجه شوري آب رودخانه ها، پتانسيل مخرب بعضي آبها برحيات وحش و ماهيها و وضعيت موجود آبهاي زيرزميني ميباشد.(5)
براي بعمل آوردن هريك از مراحل خشكي سه نشانه از پنچ نشانه هاي خشكي، نشان دهنده سطح خشكي ميباشد. نشانگرهاي خشكي نبايد پيچيده باشد به نحوي كه موجب عدم اطمينان درتعيين هريك از مراحل خشكسالي گردد. براي مثال اگر بارندگي و ذخاير سطحي دو علامت خشكي ميباشند، تصميم در مورد عملي كردن طرح هاي موردنياز، در زمانيكه بارندگي كمتر از حدمعمول و ذخاير آب درحالت معمول هستند، مشكل خواهد بود. هنگاميكه فقط يك منبع آب وجود داشته باشد وجود يك نشانگر خشكي نيز كافي به نظر ميرسد. براي مثال وقتي تنها منبع آب يك شهر، ذخيره هاي سطحي باشد، طرحهاي مديريت منابع آب هنگامي فعال خواهد بود كه حجم ذخيره منبع (برحسب درصد فصلهاي عادي) از مقدار مشخصي كمتر گردد.
يك معيار لغزنده براي نشان داندن مشخصه هاي خشكسالي، ميتواند بطور نموداري و بصورت ذخيره منبع كه با منحني ميزان ذخيره منبع تعيين ميگردد، باشد. هنگاميكه ميزان واقعي ذخاير به منطقه هشدار خشكي ميرسد، برنامه كاهش تحويل آب از حوزه به نقاط مختلف اجرا ميگردد . زمانيكه آبهاي زيرزميني يكي از منابع اصلي عرضه آب باشد، ميتوان از علائم خشكي بر مبناي آبهاي زيرزميني استفاده نمود.
اغلب برنامه هاي مديريت منابع آب، مراحل ترتيب يافته پيشرفت خشكي را با ميزان معيني از كاهش مورد نظر هماهنگ نموده اند. در آمريكا، اداراتي كه داراي برنام مديريت آب هستند به اين نتيجه رسيده اند كه امكان وقوع خشكسالي در فصل پاييز كمتر است و اما اگر اين امكان روي دهدد، امكان آنگه خشكي توسعه يافته و شديدتر شود، زياد است(2)



تعيين و انتخاب مسئولين دولتي:
تعيين يك واحد مسئول دولتي كه داراي يك قدرت برنامه ريزي براي شرايط خشكسالي باشد، قبل از وقوع خشكسالي يكي از نكات حياتي جهت مهياشدن براي مديريت منابع آب در دوران خشكي ميباشد.
به اين منظور لازم است واحد تعيين شده فوق از قدرت اجرائي و اختيارات لازم جهت اعلام وقوع خشكسالي و تغيير الگوي مصرف آب برخودار باشد. ميزان اختيارات مسئول اين واحد نيز بايد دقيق و شفاف باشد.
عدم شفافيت لازم در حدود اختيارات ميتواند باعث ايجاد شرايطي گردد كه مقامات ذيربط براي اجتناب از برخورد با گروههاي مردم، تصميمات خود را به تأخير اندازند و اين تأخير موجب كاهش حفاظت كمي وكيفي ازمنابع اب ميگردد.


اخطار بروز خشكسالي :
هنگاميكه بروز شرايط خشكسالي، مديريت جديد منابع آب را مي طلبد، لازم است فوراً مردم را از شرايط جديد آگاه ساخت. اين اخطار بايد شامل اطلاعات لازم براي كاهش مصرف آب، زمان اجراي آن و قابليت و راهكاري لازم باشد. چگونگي اعلام حالت خشكسالي به مردم بايد براساس وضعيت محلي بوده و مسائل اقتصادي نيز در آن مدنظر قرار گيرد.

كاهش مصرف آب و حفظ ساختار اقتصادي:
وجود يك سيستم تعيين اولويت هاي مصرف آب قبل از وقوع خشكسالي ضروري ميباشد به نحوي كه هريك از مصرف كنندگان آب قبل از بروز خشكي از برنامه هاي محدود سازي مصرف آب مطلع گردند.
همچنين اگر ادارات، صنايع و بنگاههاي تجاري، قبل از بروز خشكسالي از برنامه هاي كاهش مصرف آب آگاه باشند، ميتوانند برنامه هاي اضطراري خود را براي كاهش مصرف آب تنظيم وتدوين نمايند. بدون شك كاهش مصرف آب، كاهش درآمد عرضه كنندگان آب را بدنبال دارد. اين كاهش درآمد در زماني به وقوع ميپيوندد كه هزينه هاي مقابله با خشكسالي به بيشترين ميزان خود ميرسد. درصورت عدم وجود يك صندوق ذخيره مالي يا حساب بانكي اضطراري خشكسالي، عرضه كنندگان آب بايد نرخ آب بهاء را افزايش داده يا يك قيمت اضافي را در شرايط جديد اعمال نمايند. استفاده از عوارض خشكسالي مزيت بيشتري نسبت به افزايش آب بها دارد. مثلاً اعمال عوارض خشكسالي براي مسئولين راحتر بوده و ميزان افزايش درآمد از اين طريق قابل پيش بيني ميباشد. اين نوع افزايش موقتي قيمت براي مصرف كنندگان آب مقبوليت بيشتري دارد و قابل درك است زيرا فقط در شرايط اضطراري اعمال ميشود و ترس از ادامه افزايش نرخ آب را براي جبران كاهش درآمد در دوران خشكي پس از رفع آن از بين ميبرد.
چگونگي نظارت بر رعايت برنامه مصرف كنندگان آب :
تجربه نشان داده است كه كاهش بيش از 25-20 درصد ميزان آب را نميتوان بادرخواست داوطلبانه دست آورد.(6) به نظر نميرسد كه نوعي توافق همگاني در مورد اينكه مقررات قانوني صرفه جويي آب يا افزايش آب بها وعوارض خشكسالي راههاي مؤثرتري براي كاهش مصرف آب نسبت به آنچه از طريق صرفه جوئي داوطلبانه حاصل ميگردد باشند. بعضي از مديران سازمانهاي آب، از خود آنها يا گروهاي مدافع منابع آب صورت ميگيرد. با اين حال دادن اختيارات لازم به مأمورين و مسئولين دولتي جهت نظارت برحسن اجراي برنامه هاي ويژه خشكسالي، ضروري ميباشد.
حقيقيت بسيار مهم آن است كه كمبود آب به عنوان يكي از موارد آسيب پذيري زيست محيطي پديده جديدي نيست و كشاورزان در نواحي گرمسيري وخشك همواره با چنين كمبودي زندگي كرده و مكانيسم سازش و كنار آمدن خود را با طبيعت و شيوه هاي بقايشان را ابداع كرده اند. آنچه در محدوده پايداري يا تداون پذيري، موضوع جديدي تلقي ميشود، تأثير افزايش چگالي جمعيت است كه مردم سرزمينهاي خشك جهان با آن مواجه اند.(7)


مراجع
1- yevjevich, V., Drought research conference on drought research need, Colorado state university, 1977.
2- Walker, W., and others Management of water for Drought Conditions Virginia water Research center, 1986
3- Heathcode, R.L., Drought mitigation in Australia P.P.255-237, 1986
4- King D.B, and others Model water use act with Comments
University of Michigan P.P.533-614, 1958
5- Hrezo, M.S., and Bridgeman, P.G. Drougtht planning into water resources management Natural Resources journal P.141-167, 1986
6- California Department of water Resources Urban drought guidebook, 1988.
7- Falkenmark, H.and others Water scarcity: an ultimate constraint in third work Development Report 14, university of Linkoping, 1990

مجتبي يحيي آبادي
عضو هيئت علمي بخش خاك و آب مركز تحقيقات كشاورزي اصفهان
مصحل الدين رضايي
عضو هيئت علمي بخش خاك و آب مركز تحقيقات كشاورزي اصفهان

خبرنگار : فاطمه پورآدم

تائيد کننده : کد 16

تاريخ ايجاد : 20 خرداد 1387 ساعت 11:04

کد مطلب : 4300

ارسال اين مطلب به دوستان	دريافت فايل مطلب	نسخه قابل چاپ